Kompost Yapma: Atıklardan Toprak Gübresi

Mutfakta bir akşam yemeği hazırlarken elinizde biriken şeyleri düşünün: soğan kabukları, havuç uçları, çürümeye başlamış domates, sabah kahvesinin telvesi. Bunların hepsi çöp poşetine gider ve birkaç gün sonra evden çıkar. Oysa aynı malzemeler, doğru koşullar sağlandığında bahçenizin en değerli girdisine dönüşebilir. Kompost, organik atıkların mikroorganizmalar tarafından parçalanmasıyla oluşan koyu renkli, ufalanabilir bir maddedir. Toprağa karıştırıldığında hem besin sağlar hem de toprağın yapısını iyileştirir.

Bahçe kompostu yapma işi, ilk bakışta karmaşık ve kokulu bir uğraş gibi görünür. Aslında doğada yüz milyonlarca yıldır kendiliğinden yaşanan bir süreci biraz hızlandırmaktan başka bir şey yapmıyoruz. Orman zemininde yaprakların altını karıştırdığınızda gördüğünüz o yumuşak, tatlı kokulu katman tam olarak budur. Bizim görevimiz malzemeleri dengelemek, havayı ve nemi ayarlamak, sonra beklemek.

Kompostun Temel Mantığı ve Malzeme Dengesi

Kompost yığınında çalışan asıl işçiler bakteriler, mantarlar, solucanlar ve daha küçük canlılardır. Onların da bizim gibi ihtiyaçları var: yiyecek, su, hava. Bu üçünü sağladığınızda süreç kendiliğinden yürür. Sağlamadığınızda yığın ya hiç ısınmaz ve aylarca olduğu gibi kalır ya da kokmaya başlar.

Yeşil ve Kahverengi Malzemeler

Kompostçular malzemeleri iki gruba ayırır. Yeşiller nitrojen açısından zengin, nemli ve taze şeylerdir: sebze meyve artıkları, çim biçme atığı, kahve telvesi, çay posası, solmuş çiçekler. Kahverengiler ise karbon açısından zengin, kuru ve lifli malzemelerdir: kuru yapraklar, ince dallar, karton, gazete kağıdı, saman, talaş, yumurta kabuğu kartonları.

Pratik bir yaklaşım olarak yığına attığınız her kova yeşil malzemeye karşılık iki üç kova kahverengi malzeme ekleyin. Hacim olarak düşünün, ağırlık olarak değil. Kahverengiler yığın içinde hava boşlukları oluşturur ve fazla nemi emer. Yeşiller ise mikroorganizmalara hızlı yakıt verir.

Yığına Girmemesi Gerekenler

Bazı şeyleri kompostun dışında tutmak, sonradan sorun yaşamamak için önemlidir:

• Et, balık, kemik ve süt ürünleri: Kötü koku yapar ve kedi, fare, sinek çeker.
• Yağ ve pişmiş yağlı yemekler: Parçalanması çok yavaştır, havalanmayı bozar.
• Evcil hayvan dışkısı: İnsan sağlığı açısından risk taşır.
• Tohuma kaçmış yabancı otlar: Ev tipi yığınlar tohumları öldürecek sıcaklığa çıkmayabilir.
• Hastalıklı bitki artıkları: Yaprak lekesi, küf ya da mildiyö belirtisi olan bitkileri yığına atmayın; bahçe hastalıkları konusunda okuduklarınızı hatırlayın, bu artıkları ayrı imha etmek daha güvenli.
• Kaplamalı, parlak baskılı kağıtlar: Mürekkep ve kaplama malzemesi belirsiz olduğu için tercih edilmez.

Nem ve Hava

Yığının nemi sıkılmış bir sünger kıvamında olmalı. Elinize aldığınızda su damlamamalı ama toz gibi de kuru olmamalı. Çok kuruysa sulama yaparken bahçedeki gibi yavaş ve derinlemesine ıslatın; yüzeyi ıslatmak işe yaramaz. Çok ıslaksa kuru yaprak, karton parçası ekleyip karıştırın.

Hava için haftada bir ya da iki haftada bir yığını bahçe çatalıyla altüst edin. Bu iş temel araçlarınız arasında bulunan bir dirgen veya el çapasıyla kolayca yapılır. Karıştırdıkça süreç hızlanır; hiç karıştırmazsanız da olur, sadece daha uzun sürer.

Uygulama: Yığını Kurmaktan Kullanmaya

Yer ve Kap Seçimi

Kompost kabı için yarı gölge, rüzgârdan korunaklı ve suya yakın bir nokta idealdir. Tam güneşte yığın çabuk kurur, tam gölgede ise yavaş ısınır. Bahçenizde yer seçimi yaparken kompostu mutfağa yürüme mesafesinde tutmanız, alışkanlığı sürdürmenizi kolaylaştırır.

Balkonda yaşıyorsanız açık yığın yerine kapaklı bir kova ya da solucan kompostu düzeni daha uygundur. Balkon bahçesi kuranlar için 40-60 litrelik, altı delikli ve sızıntı tepsili bir kap yeterli olur.

Katmanları Oluşturmak

1. En alta 10-15 cm kalınlığında ince dal, saman veya kaba kahverengi malzeme koyun. Bu katman drenaj ve alt havalandırma sağlar.
2. Üzerine bir kat yeşil malzeme, ardından iki kat kahverengi malzeme serin.
3. Her yeşil kattan sonra bir avuç bahçe toprağı veya olgun kompost atın. Mikroorganizma aşısı gibi çalışır.
4. Katmanları hafifçe nemlendirin ama bastırmayın.
5. Üstünü karton, çuval ya da kapakla örtün; yağmurun yığını göllendirmesini engeller.

Ne Kadar Sürer, Nasıl Anlarız

Düzenli karıştırılan, dengeli kurulmuş bir yığın ılık mevsimlerde iki üç ayda kullanıma hazır olur. Karıştırılmayan yığınlar altı ay ile bir yıl arasında sürer. Mevsim takvimini takip ediyorsanız sonbahar yapraklarını biriktirip ilkbaharda ekim öncesi kullanmak üzere planlama yapabilirsiniz.

Olgun kompostu tanımak kolaydır: koyu kahve rengi, ufalanabilir, orman toprağı kokusunda ve içine attığınız malzemeler artık ayırt edilemez durumdadır. Sıcaklığı ortam sıcaklığına düşmüştür.